काठमाडौं, १३ जेठ । पछिल्लो समयमा नेपालमा प्राकृतिक दूधको स्थानमा नक्कली दूध तयार पारेर बजारमा बिक्री भइरहेको तथ्य बाहिरिएको छ । खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभागले भक्तपुरस्थित एक दुग्ध उद्योगमा अनुगमन गर्दा यस्तै रहस्य बाहिरिएको हो । दूध प्रशोधनमा प्रयोग हुन सक्ने शंकास्पद पदार्थ फेला पारेपछि विभागले ठूलो परिमाणमा दूध सिलबन्दी गरेको छ ।
खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण डिभिजन कार्यालय काठमाडौं (साबिकको कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालय) तथा प्रहरी वृत्त जगातीको संयुक्त टोलीले सूर्यविनायक नगरपालिका ९ स्थित जोरपाटी दुग्ध उत्पादक सहकारी संस्था लिमिटेडमा अनुगमन गरेको थियो । विभागका अनुसार अनुगमनका क्रममा उद्योगको प्रशोधन कक्षमा ९.८६ किलोग्राम ‘माल्टोडेक्सट्रीन’, ‘डेक्सट्रोज मोनोहाइड्रेट’ ५६ किलो र ३० किलो ‘बेकरी सर्टेनिङ’ बरामद गरिएको थियो ।
यस्ता पदार्थको समिश्रणबाट नक्कली दूध तयार गरी उक्त उद्योगले सरकारी स्वामित्वको दुग्ध विकास संस्थान(डीडीसी) सहित बजारमा दूध बिक्री गर्दैआएको रहस्य बाहिरिएको हो ।
<span;>डीडीसीले वर्षौदेखि उक्त उद्योगबाट परीक्षण वेगर दूध खरिद गर्दैआएको थियो । यो नक्कली दूध खरिद प्रकरणमा डीडीसीका कर्मचारीको समेत मिलेमतो रहेको हुनसक्ने आशंका गरिएको छ ।
यो उद्योगले मानव स्वास्थ्यलाई नै जोखिममा पार्ने गरी यसरी नक्कली दूध तयार पारेर बिक्री गर्दै आएको थियो, त्यो थप अनुसन्धानको विषय बनेको छ । विभागका प्रवक्ता डा. बालकुमारी शर्माका अनुसार ब्याच पाश्चाराइजर ट्याँकमा हालेर तयारी अवस्थामा राखिएको ३० किलो ‘बेकरी सर्टेनिङ’ जस्तो देखिने चिल्लो पदार्थसमेत अनुगमनको क्रममा फेला पारिएको थियो । अनुगमन टोलीले उद्योगभित्र रहेका तीन वटा चिलिङ भ्याटमा भरिएको दूधबाट तीन थान नमुना र पगाल्न तयारी अवस्थामा रहेको शंकास्पद चिल्लो पदार्थबाट एक थान नमुना संकलन गरी प्रयोगशाला परीक्षणका लागि पठाएको जनाएको छ ।
विभागले तीनवटै चिलिङ भ्याटमा रहेको दूध तथा बेकरी सर्टेनिङ जस्तो देखिने पदार्थ अर्को आदेश नभएसम्मका लागि सिलबन्दी गरेको छ । साथै थप अनुसन्धानका लागि उद्योग सञ्चालकलाई तीन दिनभित्र विभागमा उपस्थित हुन निर्देशन दिइएको उल्लेख गरिएको छ । खाद्य स्वच्छता तथा गुणस्तर ऐन, २०८१ बमोजिम कारबाही प्रक्रिया अघि बढाइएको विभागले जनाएको छ ।
खाद्य वैज्ञानिकहरूका अनुसार यी तीनै पदार्थ सामान्यतया खाद्य उद्योगमा कानुनी रूपमा प्रयोग हुने औद्योगिक सामग्री भए पनि दूधमा गैरकानूनी रूपमा मिसावट गर्न प्रयोग गरिएमा त्यसले दूधको प्राकृतिक गुण, पोषण संरचना र स्वास्थ्य सुरक्षामा गम्भीर असर पार्न सक्छ । ‘माल्टोडेक्सट्रीन’ ले रगतमा चिनीको उच्च जोखिम बढाउन सहयोग गर्छ, जसले यसलाई निक्कै घातक मानिन्छ । यस्तै, ‘डेक्सट्रोज मोनोहाइड्रेट’ ले अत्यधिक ग्लुकोजको मात्रा आपूर्ति गर्छ, यो पनि घातक नै मानिन्छ ।
त्यसैगरी, बेकरी सर्टेनिङले ट्रान्स फ्याटमार्फत मुटुरोग र रक्तनलीसम्बन्धी गम्भीर समस्या निम्त्याउन सहयोग गर्छ । यी मध्ये बेकरी सर्टेनिङ सबैभन्दा हानिकारक पदार्थको रुपमा हेरिन्छ । खाद्य विज्ञहरूका अनुसार दूधलाई कृत्रिम रुपमा गाढा बनाउन, चिल्लोपनाको उपस्थिति कृत्रिम रुपमा बढाउन, स्वाद र टेक्सचर परिवर्तन गन तथा प्राकृतिक दूधको चिल्लोपनाको सट्टा प्रशोधित बोसो सम्मिश्रण गर्न यस्ता पदार्थ मिसाउने गरिन्छ । यो एक प्रकारको कार्बोहाइड्रेट हो, जुन मकै, आलु, चामल वा गहुँको स्टार्चबाट बनाइन्छ । स्टार्चलाई ‘हाइड्रोलाइसिस’ प्रक्रियाबाट टुक्राएर सेतो पाउडर बनाइने भएकाले यो सजिलै पानीमा घुल्ने र खाद्य पदार्थलाई गाढा बनाउने गुण भएको पदार्थ मानिन्छ ।
खाद्य उद्योगमा यसलाई सस्तो ‘बल्किङ एजेन्ट’ तथा टेक्सचर सुधार गर्ने पदार्थका रूपमा प्रयोग गरिन्छ । इनर्जी ड्रिक, इन्स्ट्यान्ट सुप, आइसक्रिम, इन्फ्यान्ट फोरमुला, स्पोर्टस् सप्लिमेन्ट्स तथा विभिन्न प्रोसेस्ड फूडमा यसको प्रयोग सामान्य मानिन्छ । यसको ग्लासेमिक इन्डेक्स अत्यधिक उच्च हुने भएकाले रगतमा चिनीको मात्रा छिट्टै बढाउन सक्छ । वैज्ञानिक अध्ययनहरूले अत्यधिक प्रयोगले मधुमेह, मोटोपना तथा मेटाबोलिक डिसअर्डरको जोखिम बढाउन सक्ने देखाएका छन् । त्यसैले सीमित मात्रामा सुरक्षित मानिए पनि अत्याधिक सेवन स्वास्थ्यका लागि जोखिमपूर्ण मानिन्छ ।
यो वास्तवमा ग्लुकोजकै एक रूप हो । प्रायः मकैको स्टार्चबाट उत्पादन गरिने यो पदार्थमा एउटा पानीको अणु जोडिएको हुने भएकाले मोनोहाइड्रेट भनिन्छ । यो अत्यन्त छिटो ऊर्जा दिने, तुरुन्त पानीमा घुल्ने तथा मिठास दिने गुण भएको पदार्थ हो । सफ्ट ड्रिक, बेकरी आइटम, कन्फेक्सनरी, ओरल रिहाइड्रेसन तथा इनर्जी सप्लिमेन्ट्समा यसको प्रयोग हुन्छ । खाद्य वैज्ञानिकहरूका अनुसार यसको अत्यधिक सेवनले रक्तचिनी तीव्र रूपमा बढाउन सक्छ । मधुमेह, इन्सुलिन रेसिसटेन्स, मोटोपना तथा दाँतसम्बन्धी समस्याको जोखिम बढ्ने भएकाले चिकित्सकहरूले उच्च मात्रामा प्रयोग नगर्न सुझाव दिने गरेका छन् ।
बेकरी उद्योगमा प्रयोग हुने प्रशोधित बोसो (प्रोसेस्ड फ्याट) हो । यो प्रायः वनस्पति तेललाई हाइड्रोजेनेरेशन प्रक्रियाबाट तयार गरिन्छ ।यसले बिस्कुट, केक, पेस्ट्री, डुनट, क्रिम फिलिङङजस्ता खाद्य पदार्थलाई नरम, क्रिस्पी र लामो समयसम्म टिक्ने बनाउँछ । स्वाद र टेक्सचर सुधार गर्न यसको प्रयोग गरिन्छ ।
तर, वैज्ञानिक दृष्टिकोणले यही पदार्थलाई सबैभन्दा बढी जोखिमयुक्त मानिन्छ । हाइड्रोजेनेरेटेड सर्टनिङमा प्रायः ट्रान्स फ्याट, स्याटुरेटेड फ्याट उच्च मात्रामा पाइन्छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनले ट्रान्स फ्याटलाई मानव स्वास्थ्यका लागि अत्यन्त हानिकारक बोसोको रूपमा वर्गीकृत गरेको छ ।स्वास्थ्यविज्ञका अनुसार ट्रान्स फ्याटले खराब कोलेस्ट्रोल बढाउँछ । त्यस्तै राम्रो कोलेस्ट्रोल घटाउँछ । मुटुरोगको जोखिम बढाउँछ । स्ट्रोक र डाइबेटिजको सम्भावना बढाउन सहयोग गर्छ । त्यस्तै दीर्घकालीन रूपमा रक्तनलीमा क्षति पुर्याउँछ ।
